| Livenje nakita |
| utorak, 29 septembar 2009 12:10 |
|
1.Uvod Proces livenja nakita u kalupe dobijene preko voštanih modela korišćen je od antičke Grčke i Kine preko dve hiljade godina, preko Asteka, Maja i ostalih Centralno i Južno Američkih Indijanaca, dosta godina pre Španskih osvajanja. Postupak dostiže savršenstvo u radovima Benvenuta Cellinija, florentinskog zlatara i vajara, koji je u XVI veku napravio zbirku zlatnog livenog nakita. Osim Cellinija Karl Faberže (1846-1920) je pravio izvanredne kompleksne nakite za poslednje ruske careve.   Slika 2. Svećnjak, predstavlja srednjevekovnog topioničara, zlato, XVIII vek, lok. "Rujište", Muzej rudarstva i metalurgije, Bor, Srbija. Na teritotiji današnje Srbije postoje brojna nalazišta nakita. Zbirka nakita Etnografskog muzeja Srbije broji oko 3.000 predmeta. Veći deo predmeta nošen je u XIX veku. Deo tih predmeta koji po periodu izrade pripadaju ranijim periodima, uglavnom XVII i XVIII veku, potiče sa šire teritorije i oni su, kao porodična dragocenost, prenošeni s kolena na koleno, pa su tako nošeni kroz ceo XIX, a delom i u prvim decenijama XX veka. Za veći deo predmeta može se pretpostaviti da potiče još od srednjevekovnog, pa i starijeg nakita. Nakit su podjednako nosili široki narodni slojevi, kao i vladajuća klasa.  Slika 3. Pafte, nakit, Zlot, lok."Trvej", starije gvozdeno doba, zbirka Etnografskog muzeja Srbije, Beograd.  Slika 4. Prsten, zlato, ornamenti, Zlot, lok. "Trvej", starije gvozdeno doba, zbirka Etnografskog muzeja Srbije, Beograd. Na prostorima susednih zemalja livenje nakita i napredne tehnologije dorade, kao npr. pozlata, emajl, reljef i gravura bile su poznate u Srednjem veku.  Slika 5. Medaljon, XIV vek, Veliko Trnovo, Bugarska, mesing i pozlata, emajl, reljef i gravura.  Slika 6. Toka, zlato, kamen, gravura, XIV vek, Veliko Trnovo, carev dvorac, Bugarska. 2.Izrada kalupa od gume Za izradu modela od voska za livenje po ²lost-wax², LW, tehnologiji izrađuje se alat od gume. Orginalni komad nakita se utiskuje u gumu, zatvara u alat i vulkanizira na temperaturama polimerizacije sintetičkih guma. Nakon hlađenja guma se seče po liniji podela modela i ostavlja se kanal za injektiranje voska u alatnu šupljinu. Proces izrade kalupa od gume prema orginalnom komadu koji želimo dobiti u vosku prikazan je na slici 7.
Slika 7. Proces izrade kalupa od gume prema orginalnom komadu koji želimo dobiti u vosku
Model nakita koji služi za izradu alata od gume treba da bude od metala ili nekog drugog materijala koji ima višu temperaturu topljenja od temperature vulkanizacije. Često se vrši izrada metalnog predmodela koji se naknadno dorađuje i u drugom stepenu dobija željeni oblik ili površinu. Model za izradu alata od gume treba da bude 10 % veći od zahtevanog gotovog komada nakita, iz razloga skupljanja gume (2-3%), metala pri očvršćavanju (1-2%) i promene dimenzija završnom obradom. Za uvećavanje metalnih predmodela, često orginalnog ili starog nakita, koristi se nanošenje prevlake nikla galvanskim putem. Pakovanje metalnog modela nakita, sprovodnika i vođica vrši se u metalnom ramu za vulkanizaciju. 3.Vulkanizacija gume Za svaku komercijalnu vrstu gume proizvođač propisuje temperaturu i vreme vulkanizacije. Pritisak treba da bude odgovorajući da omogući isticanje gume oko modela i potpuno ispunjavanje prostora rama. Komercijalni vulkanizer je prikazan na slici 8.  Slika 8. Komercijalni vulkanizer Nakon završetka procesa vulkanizacije guma se hladi u vodi. Sečenje gume oko modela je osetljiva operacija koja se obavlja posebnim alatima: noževima i skalpelima. Modeli u silikonskim gumama izrađuju se nalivanjem modela sa sprovodnikom tečnom RTD mešavinom, vakumiranjem radi uklanjanja mehurića i očvršćavanjem u kalupu. Kod ovoh procesa vreme očvršćavanja je duže, niža ja čvrstoća kalupa, temperatura je sobna i mogu se dobiti izrazito komplikovani modeli. kod jednostavnih modela, posebno za izradu duplikata ili predmodela koriste se takozvane plastične gline koje predstavljaju mešavine finog peska, gline i veziva. 10.4.Livenje voska i formiranje grane Voskovi za primenu u izradi nakita su izrađeni od prirodnih voskova kao što su carnauba (vrlo tvrd), candellila (tvrd) i beeswax (mek) kao i od sintetičkih mekih mikrokristalastih (parafin) izdvojenih iz petroleja, mineralnih montan voskova iz braon uglja (vrlo tvrdih) i polietilen plastičnih voskova. Komercijalno dostupni voskovi su podeljeni po tvrdoći i temperaturi topljenja u nekoliko kategorija. Vosak za livenje treba da ispuni dva osnovna uslova, da bude dovoljno čvrst da izdrži nalivanje mase za livenje i da sagori bez ostatka i pepela. Injektor za vosak (slika 9) ubacuje pod pritiskom topli vosak u kalupnu šupljinu alata od gume. Postupak injektiranja ili brzganja voska se izvodi sa više istih ili različitih alata iz razloga hlađenja nakon ubrizgavanja i ciklusa otvaranja gume i ponavljanja postupka.  Slika 9. Injektor za vosak |
